Các dạng tranh chấp hôn nhân và gia đình luôn là mối quan tâm lớn của nhiều cặp vợ chồng khi quan hệ hôn nhân gặp trục trặc hoặc chấm dứt. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15), Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết nhiều loại tranh chấp phát sinh từ quan hệ vợ chồng, quan hệ cha mẹ và con, cùng các quan hệ thân thích khác trong gia đình. Mỗi loại tranh chấp mang đặc điểm pháp lý riêng, đòi hỏi người trong cuộc nắm rõ quyền và nghĩa vụ trước khi khởi kiện. Bài viết trình bày đặc điểm của tranh chấp hôn nhân và gia đình, cơ sở pháp lý xác định thẩm quyền của Tòa án, cùng thẩm quyền cụ thể theo cấp và theo lãnh thổ, giúp bạn đọc hình dung tổng quan pháp lý của lĩnh vực này.
Tranh chấp hôn nhân và gia đình là gì
Luật Hôn nhân và gia đình điều chỉnh các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản phát sinh giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con, cùng những người thân thích khác trong gia đình. Căn cứ hình thành quan hệ này là những sự kiện pháp lý đặc biệt tạo nên quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng, trong đó yếu tố tình cảm giữ vai trò quyết định việc xác lập, duy trì hay chấm dứt quan hệ. Chủ thể của quan hệ hôn nhân và gia đình chỉ có thể là cá nhân, quyền và nghĩa vụ gắn liền nhân thân từng người và không thể chuyển giao, hướng tới mục tiêu xây dựng gia đình hạnh phúc, bền vững, lâu dài.
Đặc điểm của tranh chấp hôn nhân và gia đình
Tranh chấp phát sinh giữa cá nhân với cá nhân về quyền và nghĩa vụ hôn nhân gia đình
Để trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình, một cá nhân phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi phù hợp với từng loại quan hệ như kết hôn, ly hôn, quan hệ vợ chồng hay quan hệ cha mẹ và con. Người chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự thì quyền và nghĩa vụ về nhân thân, tài sản của họ do người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ thực hiện thay, riêng quyền kết hôn thì không ai có thể thay thế. Muốn tự mình khởi kiện với tư cách một chủ thể độc lập, đương sự phải có năng lực hành vi tố tụng dân sự theo khoản 2 Điều 69 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15).
Nhiều quan hệ pháp luật đan xen trong cùng một vụ án
Khi giải quyết tranh chấp hôn nhân và gia đình, Tòa án thường phải xem xét đồng thời nhiều quan hệ pháp luật trong cùng một vụ án để bảo đảm tính triệt để, toàn diện. Ngoài việc áp dụng Luật Hôn nhân và gia đình, Tòa án còn phải viện dẫn các văn bản pháp luật khác điều chỉnh quan hệ tài sản có liên quan, chẳng hạn quy định về sở hữu hoặc giao dịch dân sự.
Không áp dụng thời hiệu khởi kiện đối với quan hệ hôn nhân và gia đình
Quan hệ hôn nhân và gia đình luôn hướng tới mục tiêu xây dựng chế độ hôn nhân bền vững, lâu dài cho mỗi gia đình. Quan hệ nhân thân trong lĩnh vực này giữ vai trò chủ đạo. Theo Điều 184 và Điều 185 Bộ luật Tố tụng dân sự, thời hiệu khởi kiện, thời hiệu yêu cầu giải quyết việc dân sự (bao gồm cả tranh chấp hôn nhân và gia đình) được thực hiện theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Pháp luật không cho phép ủy quyền khi giải quyết tranh chấp ly hôn
Tranh chấp về ly hôn có đặc thù là giải quyết mối quan hệ tình cảm giữa vợ và chồng, gắn liền với nhân thân của mỗi người nên pháp luật không cho phép ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng thay. Ngược lại, đối với tranh chấp về cấp dưỡng, tranh chấp về nuôi con hoặc tranh chấp về chia tài sản chung, đương sự vẫn có thể ủy quyền theo quy định chung.
Tính chất quan hệ hôn nhân quyết định thủ tục tố tụng
Quan hệ hôn nhân được chia thành ba trường hợp gồm hôn nhân hợp pháp, hôn nhân trái pháp luật bị hủy và trường hợp nam nữ sống chung như vợ chồng nhưng không được công nhận. Chỉ khi có hôn nhân hợp pháp và phát sinh tranh chấp về ly hôn, nuôi con hoặc tài sản theo Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15), vụ việc mới được giải quyết theo thủ tục vụ án hôn nhân và gia đình. Yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật được thụ lý theo thủ tục việc dân sự quy định tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15).
Cơ sở pháp lý xác định tranh chấp hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền Tòa án
Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15) quy định cụ thể những tranh chấp về hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân, gồm tám nhóm tranh chấp cơ bản được trình bày chi tiết ở phần tiếp theo. Khi giải quyết yêu cầu của đương sự, Tòa án phải tuân thủ phạm vi khởi kiện theo Điều 188 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15) , xuất phát từ quyền tự định đoạt của đương sự nên có thể giải quyết từng yêu cầu riêng biệt mà không bắt buộc gộp chung mọi vấn đề của quan hệ hôn nhân vào một vụ án duy nhất.
Các dạng tranh chấp hôn nhân và gia đình phổ biến hiện nay
Tranh chấp về ly hôn, nuôi con và chia tài sản khi ly hôn
Đây là dạng tranh chấp phổ biến nhất trong các vụ án hôn nhân và gia đình. Một bên yêu cầu Tòa án giải quyết đồng thời ba quan hệ phát sinh từ hôn nhân hợp pháp, gồm quan hệ vợ chồng, quan hệ về con chung và quan hệ tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân, trong đó một bên muốn ly hôn còn bên kia không đồng ý và có yêu cầu đoàn tụ. Tranh chấp về nuôi con phát sinh khi hai bên không thống nhất được ai là người trực tiếp nuôi con, mức cấp dưỡng và thời gian cấp dưỡng, còn tranh chấp về tài sản phát sinh khi các bên không đồng thuận về phương thức hoặc giá trị tài sản cần phân chia.
Tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
Dạng tranh chấp này phát sinh khi quan hệ hôn nhân vẫn đang tồn tại, các bên không yêu cầu ly hôn mà chỉ yêu cầu Tòa án phân chia tài sản chung, thường xuất phát từ việc một bên phải thực hiện nghĩa vụ tài sản riêng hoặc thi hành án trong khi tài sản của họ nằm trong khối tài sản chung hợp nhất. Nếu vợ chồng đã tự nguyện thống nhất phân chia bằng văn bản mà không phát sinh tranh chấp, họ nên liên hệ tổ chức hành nghề công chứng để xác nhận thỏa thuận thay vì khởi kiện ra Tòa án.
Tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn
Trường hợp này xảy ra khi trước đó vợ chồng đã ly hôn và có bản án giao con cho một bên trực tiếp nuôi dưỡng, nhưng sau đó phát sinh căn cứ làm thay đổi người trực tiếp nuôi con theo Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình (Luật số 52/2014/QH13, sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15), gồm hai căn cứ: cha, mẹ thỏa thuận thay đổi phù hợp với lợi ích của con, hoặc người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án gồm cha, mẹ (áp dụng cho cả hai căn cứ nêu trên); riêng khi căn cứ là người đang nuôi con không còn đủ điều kiện, pháp luật còn cho phép người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp Phụ nữ có quyền yêu cầu.
Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ
Trong thực tế, có nhiều trường hợp phát sinh từ quan hệ hôn nhân hoặc ngoài hôn nhân dẫn đến việc cha, mẹ không thừa nhận một người là con của mình, hoặc người con không thừa nhận một người là cha, mẹ của mình. Khi các bên có tranh chấp và yêu cầu Tòa án giải quyết, vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án theo Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15). Ngược lại, nếu việc xác định này không có tranh chấp và các bên tự nguyện thỏa thuận, thẩm quyền giải quyết thuộc về ủy ban nhân dân, không thuộc thủ tục tố tụng tại Tòa án.
Tranh chấp về cấp dưỡng
Tranh chấp về cấp dưỡng thường phát sinh khi người có nghĩa vụ cấp dưỡng trốn tránh nghĩa vụ, hoặc khi có căn cứ cho rằng mức cấp dưỡng hiện tại không còn phù hợp (Điều 116 Luật Hôn nhân và gia đình). Tòa án chỉ thụ lý vụ việc này là vụ án tranh chấp khi giữa các bên không tự thỏa thuận được về mức, thời gian hoặc phương thức cấp dưỡng. Theo khoản 1 Điều 119 Luật Hôn nhân và gia đình (Luật số 52/2014/QH13, sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15), người được cấp dưỡng, cha, mẹ hoặc người giám hộ của người đó có quyền yêu cầu Tòa án buộc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng; theo khoản 2 Điều 119, người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em và Hội Liên hiệp Phụ nữ cũng có quyền yêu cầu.
Tranh chấp về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ vì mục đích nhân đạo
Đây là dạng tranh chấp mang tính đặc thù, phát sinh từ việc áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản hoặc thỏa thuận mang thai hộ vì mục đích nhân đạo giữa các bên liên quan. Khi phát sinh mâu thuẫn về quyền, nghĩa vụ giữa bên nhờ mang thai hộ và bên mang thai hộ, hoặc tranh chấp về xác định quan hệ cha, mẹ, con đối với trẻ được sinh ra, vụ việc thuộc nhóm tranh chấp hôn nhân và gia đình theo khoản 6 Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15).
Tranh chấp về nuôi con, chia tài sản của nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng
Trường hợp nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn, hoặc trường hợp việc kết hôn bị hủy do trái pháp luật, nếu phát sinh tranh chấp về nuôi con hoặc chia tài sản, Tòa án căn cứ khoản 7 Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15) để thụ lý và giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự thông thường, không áp dụng thủ tục dành cho hôn nhân hợp pháp.
Các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình theo quy định pháp luật
Bên cạnh những nhóm tranh chấp đã nêu, khoản 8 Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15) còn ghi nhận các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình mà pháp luật có quy định, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác. Đây là quy định mở, áp dụng cho những vụ việc không được liệt kê cụ thể trong Bộ luật Tố tụng dân sự nhưng lại được quy định tại văn bản pháp luật khác có liên quan đến quan hệ hôn nhân và gia đình.
Thẩm quyền giải quyết của Tòa án đối với tranh chấp hôn nhân và gia đình
Thẩm quyền theo cấp Tòa án
Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm đối với tranh chấp hôn nhân và gia đình quy định tại Điều 28 Bộ luật Tố tụng dân sự (Điều 35 BLTTDS, sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15). Tòa án nhân dân cấp tỉnh chỉ giải quyết theo thủ tục phúc thẩm khi bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị, hoặc theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm (Điều 37 BLTTDS).
Thẩm quyền theo lãnh thổ
Theo khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15), Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm tranh chấp hôn nhân và gia đình. Các đương sự cũng có quyền tự thỏa thuận bằng văn bản để yêu cầu Tòa án nơi nguyên đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở giải quyết vụ việc, riêng tranh chấp liên quan đến bất động sản thì chỉ Tòa án nơi có bất động sản mới có thẩm quyền giải quyết.
Trường hợp nguyên đơn được quyền lựa chọn Tòa án giải quyết
Căn cứ Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 92/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15), nếu không biết nơi cư trú, làm việc, trụ sở của bị đơn, nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở cuối cùng hoặc nơi bị đơn có tài sản giải quyết. Đối với tranh chấp về cấp dưỡng hoặc trường hợp bị đơn không có nơi cư trú tại Việt Nam, nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi mình cư trú, làm việc giải quyết.
Kết luận
Các dạng tranh chấp hôn nhân và gia đình rất đa dạng, từ tranh chấp ly hôn, nuôi con, chia tài sản đến tranh chấp cấp dưỡng và xác định quan hệ cha, mẹ, con. Mỗi dạng tranh chấp gắn với căn cứ pháp lý và thủ tục tố tụng riêng, đòi hỏi đương sự xác định đúng thẩm quyền của Tòa án theo cấp và theo lãnh thổ trước khi khởi kiện. Nắm rõ đặc điểm từng loại tranh chấp giúp các bên bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp kịp thời, đúng trình tự pháp luật. Nếu bạn gặp vướng mắc liên quan đến tranh chấp hôn nhân và gia đình, hãy liên hệ Hãng luật Thủ Đức Sài Gòn để được luật sư tư vấn, hỗ trợ giải quyết vụ việc nhanh chóng, chính xác, phù hợp quy định pháp luật hiện hành.
Hãng luật Thủ Đức Sài Gòn
Số 01 đường số 2, Phường Linh Chiểu, TP. Thủ Đức, Tp. Hồ Chí Minh
Số điện thoại: 0937.218.686
Email: luatsunguyenhuungoc@gmail.com
