Quyền thăm nom con sau khi ly hôn là vấn đề pháp lý được nhiều bậc cha mẹ quan tâm ngay sau khi bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực. Trên thực tế, không ít trường hợp người trực tiếp nuôi con tìm cách hạn chế, gây khó khăn cho việc gặp gỡ, chăm sóc con của bên còn lại, khiến mối quan hệ giữa cha, mẹ và con bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành đã có quy định cụ thể nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng nêu trên, đồng thời xác định rõ những trường hợp quyền thăm nom có thể bị Tòa án hạn chế theo thủ tục luật định. Nội dung dưới đây phân tích căn cứ pháp lý liên quan và hướng dẫn cách xử lý khi quyền lợi này bị cản trở trên thực tế.
Quy định pháp luật về quyền thăm nom con sau khi ly hôn
Theo Điều 81, 82 và 83 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, sau khi ly hôn, cha và mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc con không có khả năng lao động và không có tài sản riêng để tự nuôi sống bản thân. Cha và mẹ có thể tự thỏa thuận về việc ai là người trực tiếp nuôi con, cấp dưỡng và thăm nom con. Trường hợp không thỏa thuận được, Tòa án sẽ quyết định dựa trên nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất cho con, đồng thời xem xét nguyện vọng của con nếu con đã từ đủ 7 tuổi trở lên.
Đối với con dưới 36 tháng tuổi, quyền trực tiếp nuôi dưỡng thường được giao cho người mẹ, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện nuôi con theo khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP hoặc cha, mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Riêng người không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền và nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được phép cấm cản hoặc tước đoạt, ngoại trừ trường hợp bị Tòa án ra quyết định hạn chế theo đúng thủ tục pháp luật quy định. Quyền này phát sinh đối với người có quan hệ cha, mẹ, con hợp pháp theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, được xác định thông qua giấy khai sinh, bản án/quyết định của Tòa án về ly hôn, xác định cha mẹ con hoặc các căn cứ pháp lý khác theo quy định của pháp luật hộ tịch.
Ngoài cha, mẹ, ông bà nội và ông bà ngoại cũng có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu theo Điều 104 Luật Hôn nhân và Gia đình. Quyền này của ông bà là quyền độc lập, không đương nhiên bị chấm dứt chỉ vì cha hoặc mẹ của cháu bị Tòa án hạn chế quyền thăm nom con. Do đó, hành vi ngăn cản ông bà thăm cháu khi không thuộc trường hợp bị hạn chế theo quyết định của Tòa án cũng bị coi là hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình.
Không cấp dưỡng có làm mất quyền thăm nom con hay không
Nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thăm nom con là hai nội dung hoàn toàn độc lập với nhau theo Điều 82 và Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Nghĩa vụ cấp dưỡng liên quan đến việc bảo đảm nhu cầu vật chất cho con, trong khi quyền thăm nom bảo đảm sự gắn kết tình cảm giữa cha, mẹ và con. Vì vậy, việc chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng không làm mất quyền thăm nom con, và người đang trực tiếp nuôi con không được lấy lý do này để ngăn cản việc gặp gỡ con.
Trường hợp một bên không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, bên còn lại có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự áp dụng biện pháp cưỡng chế về tài sản để buộc thực hiện nghĩa vụ này. Ngược lại, nếu người trực tiếp nuôi con lợi dụng việc chậm cấp dưỡng để cản trở thăm nom con, hành vi đó vẫn bị xử lý theo quy định xử phạt hành chính đối với hành vi cản trở quyền thăm nom, không liên quan đến nghĩa vụ cấp dưỡng.
Trường hợp cha, mẹ bị Tòa án hạn chế quyền thăm nom con
Việc thăm nom con chỉ bị hạn chế khi có quyết định của Tòa án; người đang trực tiếp nuôi con không có quyền tự ý ngăn cấm dù với bất kỳ lý do nào khi chưa có phán quyết chính thức. Pháp luật hiện hành quy định hai trường hợp hạn chế có căn cứ và hệ quả pháp lý khác nhau như sau.
Thứ nhất, hạn chế quyền thăm nom con. Căn cứ khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình, nếu cha, mẹ không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của người đó. Đây là biện pháp có phạm vi hẹp, chỉ giới hạn quyền thăm nom mà không tước các quyền, nghĩa vụ khác của cha, mẹ đối với con.
Thứ hai, hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên. Căn cứ Điều 85 Luật Hôn nhân và Gia đình, được Điều 8 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn chi tiết, Tòa án có thể ra quyết định không cho cha, mẹ trông nom, chăm sóc, giáo dục con, quản lý tài sản riêng của con hoặc đại diện theo pháp luật cho con trong thời hạn từ 01 năm đến 05 năm, khi cha, mẹ thuộc một trong các trường hợp sau đây:
- Bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật về một trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con với lỗi cố ý, hoặc có hành vi vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
- Phá tán tài sản riêng của con.
- Có lối sống đồi trụy.
- Xúi giục, ép buộc con làm những việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.
Đây là biện pháp có phạm vi rộng hơn, có thể tước một hoặc nhiều quyền của cha, mẹ (trông nom, quản lý tài sản, đại diện theo pháp luật), chứ không chỉ riêng quyền thăm nom.
Người trực tiếp nuôi con, người thân thích của con, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp Phụ nữ có quyền nộp đơn yêu cầu Tòa án áp dụng một trong hai biện pháp nêu trên, kèm theo tài liệu, chứng cứ chứng minh hành vi vi phạm của bên còn lại.
Ai có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom con
Theo Điều 86 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, không chỉ người trực tiếp nuôi con mới có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên. Những chủ thể sau đây cũng có quyền nộp đơn yêu cầu, gồm cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp của con chưa thành niên, người thân thích của con, Hội liên hiệp phụ nữ và cơ quan quản lý nhà nước về gia đình và trẻ em tại địa phương.
Quy định mở rộng phạm vi chủ thể có quyền yêu cầu nhằm bảo đảm quyền lợi của con vẫn được bảo vệ ngay cả khi người trực tiếp nuôi con không lên tiếng hoặc gặp khó khăn trong việc tự mình khởi kiện. Đây cũng là cơ sở để các tổ chức xã hội, cơ quan chức năng can thiệp kịp thời khi phát hiện cha hoặc mẹ có hành vi ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của con.
Thủ tục yêu cầu hạn chế quyền thăm nom con
Để yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom con của cha hoặc mẹ, người có quyền yêu cầu cần chuẩn bị hồ sơ và thực hiện thủ tục theo trình tự giải quyết việc dân sự. Hồ sơ yêu cầu hạn chế quyền thăm nom con thường bao gồm những giấy tờ sau đây.
- Đơn yêu cầu hạn chế quyền thăm nom con sau ly hôn theo mẫu số 01 VDS ban hành kèm theo Nghị quyết 04/2018/NQ-HĐTP.
- Giấy tờ tùy thân của người yêu cầu như căn cước công dân hoặc hộ chiếu còn hiệu lực.
- Giấy tờ xác nhận thông tin cư trú của người yêu cầu.
- Bản sao bản án hoặc quyết định ly hôn của Tòa án.
- Tài liệu, chứng cứ chứng minh căn cứ yêu cầu hạn chế quyền thăm nom con.
Sau khi chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, người yêu cầu nộp hồ sơ đến Tòa án nhân dân khu vực nơi cha hoặc mẹ bị yêu cầu hạn chế quyền đang cư trú. Tòa án sẽ thụ lý và giải quyết theo trình tự, thủ tục tố tụng dân sự đối với việc dân sự. Trên cơ sở tài liệu, chứng cứ và kết quả làm việc với các bên liên quan, Tòa án ban hành quyết định hạn chế quyền thăm nom con nếu xét thấy yêu cầu là có căn cứ và phù hợp với quy định pháp luật.
Hậu quả pháp lý khi cha, mẹ bị hạn chế quyền thăm nom con
Theo Điều 87 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, khi cha hoặc mẹ bị Tòa án hạn chế quyền đối với con chưa thành niên, người còn lại sẽ thực hiện quyền trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con, đồng thời quản lý tài sản riêng của con và đại diện theo pháp luật cho con. Trường hợp cả cha và mẹ đều bị hạn chế quyền, hoặc một bên không đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ đối với con, hoặc chưa xác định được người còn lại, thì việc trông nom, chăm sóc, giáo dục con và quản lý tài sản riêng của con sẽ được giao cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Đáng chú ý, dù bị Tòa án hạn chế quyền đối với con chưa thành niên theo Điều 85, cha hoặc mẹ vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng cho con theo Điều 82 và Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình, vì đây là nghĩa vụ độc lập với quyền trông nom, chăm sóc.. Quy định này nhằm bảo đảm con vẫn nhận được sự hỗ trợ về tài chính, dù không còn được cha hoặc mẹ trực tiếp thăm nom, chăm sóc như trước.
Hành vi ngăn cản quyền thăm nom con sau khi ly hôn bị xử phạt như thế nào
Khi đã có bản án hoặc quyết định của Tòa án công nhận quyền thăm nom con, hành vi cố tình ngăn cản, gây khó khăn cho việc thăm nom được xem là vi phạm quy định về phòng, chống bạo lực gia đình. Theo Điều 56 Nghị định 144/2021/NĐ-CP, hành vi ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa cha, mẹ và con có thể bị xử phạt hành chính từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Công an cấp xã là cơ quan có thẩm quyền lập biên bản và ra quyết định xử phạt đối với hành vi này. Cần lưu ý, việc bị xử phạt hành chính không làm chấm dứt nghĩa vụ của người vi phạm. Sau khi nộp phạt, người này vẫn phải tạo điều kiện để cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con thực hiện đúng quyền thăm nom theo bản án, quyết định đã có hiệu lực.
Cần làm gì khi bị cản trở quyền thăm nom con
Khi quyền thăm nom con bị cản trở, thay vì để xung đột leo thang, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con nên thực hiện lần lượt các bước pháp lý dưới đây nhằm bảo vệ quyền lợi một cách hiệu quả và đúng quy định.
Bước đầu tiên là thương lượng và thu thập chứng cứ. Bạn nên chủ động nhắn tin, gửi email thông báo trước lịch thăm con để lưu lại thiện chí của mình. Nếu bên kia vẫn cố tình cản trở, bạn có thể liên hệ Văn phòng Thừa phát lại để lập vi bằng ghi nhận khách quan hành vi ngăn cản, đồng thời lưu giữ toàn bộ tin nhắn, email hoặc ghi âm liên quan làm căn cứ chứng minh sau này.
Bước thứ hai là yêu cầu cơ quan hành chính can thiệp. Sau khi có chứng cứ, bạn gửi đơn yêu cầu đến Ủy ban nhân dân hoặc Công an cấp xã nơi người đang nuôi con cư trú, kèm theo bản sao bản án hoặc quyết định ly hôn, vi bằng và giấy tờ tùy thân. Cơ quan có thẩm quyền sẽ mời các bên làm việc, hòa giải hoặc lập biên bản, ra quyết định xử phạt hành chính nếu có đủ căn cứ.
Bước thứ ba là yêu cầu cơ quan thi hành án hoặc khởi kiện ra Tòa án. Nếu đã bị xử phạt hành chính mà bên kia vẫn tái phạm, bạn có thể nộp đơn yêu cầu Chi cục Thi hành án Dân sự tổ chức cưỡng chế thi hành, buộc bên kia phải tuân thủ đúng bản án của Tòa án. Trường hợp hành vi cản trở đặc biệt nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến tâm lý và sự phát triển của con, bạn có thể khởi kiện yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con theo căn cứ quy định tại Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Một số câu hỏi thường gặp về quyền thăm nom con sau khi ly hôn
Ly hôn rồi có được quyền đón con về chơi không? Có. Người không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền đón con đi chơi, đưa con về thăm gia đình nội hoặc ngoại nhằm duy trì tình cảm, trừ trường hợp bị Tòa án ra quyết định hạn chế quyền thăm nom.
Ông bà có quyền thăm cháu sau khi cha mẹ ly hôn không? Có. Theo Điều 104 Luật Hôn nhân và Gia đình, ông bà nội, ông bà ngoại có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu. Đây là quyền độc lập với quyền thăm nom của cha, mẹ nên về nguyên tắc không đương nhiên bị ảnh hưởng khi cha hoặc mẹ của cháu bị hạn chế quyền thăm nom.
Không đến thăm con có bị phạt không? Pháp luật hiện hành chủ yếu quy định chế tài đối với hành vi ngăn cản quyền thăm nom, chứ chưa có quy định xử phạt riêng đối với người không thực hiện nghĩa vụ đến thăm con. Tuy nhiên, việc không thăm nom con trong thời gian dài vẫn có thể trở thành yếu tố bất lợi nếu sau này phát sinh tranh chấp về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Kết luận
Quyền thăm nom con sau khi ly hôn vừa là quyền lợi chính đáng của cha, mẹ, vừa là điều kiện cần thiết để con lớn lên trong tình yêu thương của cả hai phía. Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành đã quy định đầy đủ về phạm vi quyền này, các trường hợp bị hạn chế và chế tài đối với hành vi cản trở trái pháp luật. Khi quyền lợi bị xâm phạm, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con nên bình tĩnh thu thập chứng cứ và thực hiện đúng trình tự pháp lý, tránh tự giải quyết bằng xung đột gây bất lợi cho con trẻ. Nếu gặp vướng mắc khi bảo vệ quyền thăm nom con hoặc cần hỗ trợ soạn hồ sơ, đơn từ, bạn có thể liên hệ đơn vị tư vấn pháp lý uy tín để được hướng dẫn cụ thể.
Hãng luật Thủ Đức Sài Gòn
Số 01 đường số 2, Phường Linh Chiểu, TP. Thủ Đức, Tp. Hồ Chí Minh
Số điện thoại: 0937.218.686
Email: luatsunguyenhuungoc@gmail.com
